کیف پول، کلیدها و نگهداری امن
کیف پول بیت‌کوین چیست و چند نوع دارد؟
کیف پول برنامه یا دستگاهی است که با آن بیت‌کوین دریافت می‌کنید، موجودی را می‌بینید و پرداخت را امضا می‌کنید. خود بیت‌کوین مثل یک فایل داخل کیف پول نیست؛ در دفتر مشترک شبکه ثبت شده است و کیف پول اطلاعات لازم برای خرج آن را نگه می‌دارد. ساختار کیف پول (انگلیسی)
کیف پول‌ها را از سه جهت می‌شود دسته‌بندی کرد:
محور پرسش تعیین‌کننده نمونه اختیار چه کسی شرایط خرج را برآورده می‌کند؟ امانی یا خودامانی محیط امضا راز در چه محیطی استفاده می‌شود؟ گرم یا سرد؛ امضاکنندهٔ عمومی یا اختصاصی شرط خرج چند کلید و چه شروطی لازم است؟ تک‌کلیدی، چندامضایی یا مسیر زمان‌دار این سه ویژگی با هم جمع می‌شوند: یک کیف پول می‌تواند هم «سخت‌افزاری»، هم «سرد» و هم «چندامضایی» باشد. کیف پولی هم هست که فقط موجودی را نشان می‌دهد (فقط‌ناظر): می‌تواند آدرس و پیش‌نویس تراکنش بسازد، اما راز امضا را ندارد. پس دیدن موجودی در یک برنامه یعنی توان دیدن، نه توان خرج.
عبارت بازیابی چگونه کار می‌کند و چرا این‌قدر مهم است؟
عبارت بازیابی همان ۱۲ تا ۲۴ واژه‌ای است که کیف پول هنگام ساختن به شما نشان می‌دهد. هر کس این واژه‌ها را داشته باشد، اگر کیف پول گذرواژهٔ افزوده یا امضای دیگری نخواهد، می‌تواند همهٔ بیت‌کوین آن کیف پول را بردارد؛ و اگر هم دستگاه و هم این واژه‌ها را گم کنید، بیت‌کوین برنمی‌گردد. آن را به هیچ کس، حتی «پشتیبانی»، ندهید.
همهٔ عبارت‌های ۱۲ یا ۲۴ واژه‌ای از یک استاندارد پیروی نمی‌کنند. برای مثال، BIP39 و قالب بومی الکتروم با هم فرق دارند. مشخصات BIP39 (انگلیسی)؛ سامانهٔ بذر الکتروم (انگلیسی)
در BIP39، عبارت ۱۲، ۱۵، ۱۸، ۲۱ یا ۲۴ واژه دارد و از دادهٔ تصادفی همراه چند بیت کنترل ساخته می‌شود. گذرواژهٔ افزوده (که می‌تواند خالی باشد) هم در ساخت بذر دخالت دارد: گذرواژهٔ دیگر کیف پول دیگری می‌سازد و ممکن است هیچ پیام «رمز نادرست» نبینید.
برای بازیابی کامل، گاهی واژه‌ها کافی نیستند: نوع اسکریپت، مسیر مشتق‌سازی، حساب‌ها و در چندامضایی اطلاعات امضاکننده‌های دیگر هم ممکن است لازم باشد. نقشهٔ بازیابی در توصیف‌گر (انگلیسی) تعداد مسیرهای ممکن بسیار زیاد است، هرچند بی‌نهایت نیست، و هر نرم‌افزاری همهٔ آن‌ها را خودکار جست‌وجو نمی‌کند.
عبارت واقعی را برای آزمون در هیچ سایت، گفت‌وگو یا ابزار ناشناخته‌ای وارد نکنید. اگر ابزاری واژه‌ها را «درست» تشخیص داد، فقط یعنی قالبشان درست است، نه اینکه امن‌اند یا مال شما. عبارت‌های نمونه‌ای که جایی منتشر شده‌اند هم راز نیستند.
اینکه می‌گویند «کلید دست خودت نباشد، بیت‌کوین هم مال تو نیست» یعنی چه؟
یعنی اگر بیت‌کوین شما نزد صرافی یا خدمت دیگری است، آنچه دارید عددی در حساب آن خدمت است، نه اختیار مستقیم خرج. برای برداشت باید از خدمت درخواست کنید و انجام آن به توان و همکاری خدمت بستگی دارد. در خودامانی، ابزار خرج دست خود شماست. تمایز نگهداری (انگلیسی)
برای سنجیدن وضعیت خودتان بپرسید: «اگر این خدمت یا این دستگاه فردا در دسترس نبود، با چه چیزی می‌توانم بیت‌کوینم را بازیابی و خرج کنم؟»
خودامانی وابستگی به واسطه را کم می‌کند، اما خطر گم‌کردن اطلاعات، لو رفتن راز، تراکنش اشتباه و بازیابی ناقص را به خود شما می‌سپارد؛ انتخاب به توان عملی و طرح نگهداری شما بستگی دارد. این جمله حکم حقوقی هم نیست: مالکیت، طلب مشتری و جایگاه او اگر خدمت ورشکست شود، از قرارداد و قانون همان خدمت معلوم می‌شود و همهٔ خدمات مثل هم نیستند.
از چه کسی محافظت می‌کنم؟ مدل تهدید
مدل تهدید یعنی پیش از انتخاب روش نگهداری روشن کنید از چه چیزی، در برابر چه خطری و با چه فرض‌هایی محافظت می‌کنید. خطر فقط دزدی نیست؛ از دست دادن دسترسی خودتان و لو رفتن اطلاعات هم خطرند.
خطر حفاظت مرتبط مرزی که باقی می‌ماند بدافزار یا فیشینگ جداسازی امضا، بررسی مقصد و اصالت نرم‌افزار دستگاه سالم هم پرداختی را که کاربر اشتباه تأیید کرده امضا می‌کند خرابی یا فقدان دستگاه پشتیبان سازگار و آزمون بدون پاک‌کردن کیف پول پشتیبان ناقص یا گذرواژهٔ گم‌شده ممکن است کافی نباشد افشای راز جلوگیری از کپی ناخواسته و طرح واکنش تغییر پین، نسخهٔ کپی‌شدهٔ راز را باطل نمی‌کند خرابی یا مسدودی واسطه شناخت اختیار و مسیر خروج خودامانی، قطع ارتباط یا محدودیت خدمات دیگر را از بین نمی‌برد اجبار و تهدید فیزیکی کم‌گفتن از دارایی و برنامه‌ریزی از پیش هیچ آرایش کیف پولی واکنش مهاجم یا ایمنی شخص را تضمین نمی‌کند در تهدید واقعی، سلامت شما از دارایی مهم‌تر است. کیف پول فریبنده یا کلیدی که دور از دسترس است در بعضی وضعیت‌ها ممکن است خطر را بیشتر کند و راه‌حل تضمینی نیست. ترتیب ردیف‌های این جدول نشان نمی‌دهد کدام تهدید شایع‌تر است.
کیف پول نرم‌افزاری خوب چه ویژگی‌هایی دارد؟
کیف پول نرم‌افزاری خوب را از چیزهایی می‌شناسید که می‌شود بررسی کرد، نه از برچسبش: از کجا نصب می‌شود و نسخه‌هایش امضا دارند یا نه، سابقهٔ توسعه و رسیدگی به خطا، اختیار خرج دست کیست، برای بازیابی چه اطلاعاتی لازم است، دادهٔ شبکه را از کجا می‌گیرد و آیا پیش از امضا جزئیات تراکنش را نشان می‌دهد. بررسی نرم‌افزار (انگلیسی)؛ نقشهٔ بازیابی (انگلیسی)
قابلیت‌هایی مانند انتخاب کارمزد، جایگزینی تراکنش، نمایش ورودی‌ها و باقی‌مانده و اتصال به گرهٔ شخصی مفیدند، به شرطی که به کار شما بیایند و بتوانید از آن‌ها درست استفاده کنید.
دو نکته را در نظر داشته باشید. متن‌باز بودن امکان بررسی می‌دهد، اما معنایش این نیست که کسی واقعاً کد را بازبینی کرده یا باگی ندارد. ثبت‌نام داشتن یا نداشتن هم امانی یا خودامانی بودن را تعیین نمی‌کند؛ معیار این است که اختیار خرج دست کیست و اگر خدمت نبود، چه راهی برای خروج دارید.
اگر کسی برای «رفع مشکل» عبارت بازیابی‌تان را خواست یا گفت تراکنشی با نتیجهٔ نامعلوم امضا کنید، این کار را نکنید. درست بودن برنامه و درست بودن مقصد پرداخت دو بررسی جدا هستند.
کیف پول سخت‌افزاری چگونه کار می‌کند و چگونه در ایران با اطمینان بخرم؟
کیف پول سخت‌افزاری دستگاه کوچکی است که فقط کار امضا را انجام می‌دهد و راز امضا را از رایانه یا تلفن جدا نگه می‌دارد. برنامهٔ روی رایانه یا تلفن پرداخت را آماده می‌کند، دستگاه جزئیات را روی صفحهٔ خودش نشان می‌دهد و فقط پس از تأیید شما امضا می‌کند. نقش امضاکننده (انگلیسی)؛ نمایشگر دستگاه (انگلیسی)
برای خرید با اطمینان، این‌ها را بررسی کنید: از کجا تهیه می‌شود، راه‌اندازی‌اش چگونه است، سازنده چه روش رسمی برای بررسی اصالت دارد و مستندات همان مدل چه می‌گوید. پلمب بسته به‌تنهایی کافی نیست. دستگاه یا بسته‌ای را که عبارت بازیابیِ از پیش ساخته‌شده همراهش است امن ندانید؛ ممکن است کس دیگری نسخه‌ای از آن راز را داشته باشد.
برای آزمون پشتیبان، تنها دستگاهی را که به دارایی دسترسی دارد پاک نکنید. از قابلیت رسمی بررسی بدون پاک‌کردن یا از محیطی بدون دارایی استفاده کنید؛ روش ورود راز و محدودیت آزمون به مدل دستگاه بستگی دارد. نمونهٔ بررسی غیرمخرب (انگلیسی)
این جداسازی بی‌نقص نیست: خطای طراحی، سفت‌افزار یا زنجیرهٔ تأمین ممکن است. درست نمایش‌دادن آدرس روی دستگاه هم جای گرفتن آدرس درست از خود گیرنده را نمی‌گیرد. یک تلفن قدیمیِ آفلاین می‌تواند بخشی از نقش امضاکننده را انجام دهد، اما فقط قدیمی یا آفلاین بودنش آن را به اندازهٔ یک دستگاه اختصاصی امن نمی‌کند. این متن فروشنده یا مدل خاصی را تأیید نمی‌کند.
پشتیبان‌گیری و بررسی بازیابی را چگونه انجام دهیم؟
پشتیبان خوب دو کار می‌کند: اگر دستگاه از دست رفت، دسترسی را به شما یا فرد مجاز برمی‌گرداند، و در عین حال به دست دیگران نمی‌افتد. هر نسخهٔ اضافه خطر گم‌شدن را کم و خطر دزدی را زیاد می‌کند؛ پس جا، جنس و تعداد نسخه‌ها را با مدل تهدید خودتان بسنجید.
مثلاً عکس، یادداشت تلفن یا فایل معمولی ممکن است بی‌خبر از شما همگام‌سازی یا کپی شود. نوشتن آفلاین این راه را می‌بندد، اما از دزدی فیزیکی یا اشتباه در نوشتن جلوگیری نمی‌کند. خطرهای افشای بذر (انگلیسی) اگر کیف پول شما فایل‌محور است، از روش رسمی پشتیبان‌گیری خود آن استفاده کنید؛ کپی‌کردن فایلی که در حال استفاده است همان اطمینان را نمی‌دهد. پشتیبان کیف پول کور (انگلیسی)
همراه واژه‌ها، اطلاعات دیگر بازیابی را هم بشناسید و ثبت کنید: قالب بذر، گذرواژهٔ افزوده، نوع اسکریپت، مسیرها و در صورت لزوم توصیف‌گر. این اطلاعات حساس را بی‌دلیل یک‌جا جمع نکنید. نصف‌کردن دستی واژه‌ها جای روش استاندارد تقسیم راز یا چندامضایی را نمی‌گیرد.
پشتیبان را بدون پاک‌کردن کیف پول و طبق مستندات بررسی کنید؛ درست بودن واژه‌ها، درستی گذرواژه یا نقشهٔ چندامضایی را نشان نمی‌دهد. یک راهنمای ساده برای فرد مجاز، بی‌آنکه همهٔ رازها را در آن بنویسید، از پشتیبانی بی‌برچسب و نامفهوم مفیدتر است.
کیف پول چندامضایی چیست و برای چه کسی مناسب است؟
کیف پول چندامضایی برای خرج به بیش از یک کلید نیاز دارد. مثلاً در طرح «دو از سه»، سه کلید تعریف می‌شود و هر پرداخت دو امضای معتبر از آن سه لازم دارد. سه دستگاه با یک بذر یکسان، سه راز مستقل نیستند. شرط چندامضایی (انگلیسی)
مزیتش این است که گم‌شدن یک کلید فاجعه نیست، به شرطی که دو کلید دیگر و اطلاعات لازم برای بازسازی شرط خرج باقی باشد. اما دزدیده‌شدن یک کلید هم بی‌خطر نیست: مهاجم یک گام به آستانه نزدیک شده و لازم نیست دو کلید را هم‌زمان به دست آورد. برای همین کلیدها را در جاهای جدا و با راه‌های دسترسی مستقل نگه دارید تا یک خرابی یا نفوذ به همه نرسد.
علاوه بر رازها، توصیف‌گر، اطلاعات عمومی همهٔ کلیدها، نوع اسکریپت و مسیرها را هم مطابق ابزار پشتیبان بگیرید. توصیف‌گر (انگلیسی) در طرح خانوادگی یا سازمانی، ترکیب امضاهای مجاز را با اختیاری که می‌خواهید هماهنگ کنید؛ دو دارندهٔ کلید ممکن است پیش از حادثه‌ای که برایش برنامه ریخته‌اید هم بتوانند با هم خرج کنند.
مناسب کسی است که فایدهٔ پخش‌کردن اختیار برایش بیشتر از پیچیدگی نگهداری، هزینهٔ بیشتر خرج و خطر خطا در بازیابی باشد. دستگاه بیشتر به‌خودی‌خود یعنی امنیت بیشتر نیست.
اگر دستگاه گم شد، عبارت گم شد، یا کسی عبارت را دید چه کنم؟
اول ببینید مشکل کدام است: دسترسی‌تان را از دست داده‌اید، کس دیگری ممکن است به راز دست یافته باشد، یا رمز دستگاه را فراموش کرده‌اید. کار درست در هر حالت فرق دارد:
وضعیت نکتهٔ تصمیم و حفاظت از دسترسی دستگاه از دست رفته، پشتیبان کامل دارید سازگاری روش بازیابی و احتمال افشای دستگاه را بررسی کنید؛ راز را در ابزار ناشناخته وارد نکنید پشتیبان از دست رفته، دستگاه هنوز کار می‌کند دسترسی موجود را حفظ کنید و دستگاه را پاک نکنید. پیش از هر انتقال، پشتیبان و روش نگهداری جایگزین را کامل و بررسی کنید راز افشا شده یا احتمال جدی افشا وجود دارد تغییر پین یا بازیابی با همان بذر، دست مهاجم را کوتاه نمی‌کند؛ بیت‌کوین را از محیطی مطمئن و با بررسی مقصد به کیف پولی با راز تازه منتقل کنید پین فراموش شده محدودیت تلاش و رفتار همان مدل را بخوانید؛ حدس‌های پیاپی ممکن است دستگاه را پاک کند گذرواژهٔ افزوده فراموش شده دسترسی باقی‌مانده، نسخهٔ پشتیبان یا اطلاعات کمکی را بررسی کنید؛ پاک‌کردن دستگاهی که هنوز کار می‌کند می‌تواند وضعیت را بدتر کند هیچ راز، پشتیبان یا مسیر جایگزینی ندارید بازیابی تضمینی ندارد؛ به ادعای «بازیابی قطعی» از کسی که داده‌های باقی‌مانده را نمی‌شناسد اعتماد نکنید گاهی اطلاعات کمکی یا نسخه‌ای فراموش‌شده پیدا می‌شود؛ پس پیش از نتیجه‌گیری «همه‌چیز از دست رفت»، وضعیت خودتان را دقیق بررسی کنید. در مقابل، هیچ «پشتیبانی» فقط با داشتن آدرس عمومی شما نمی‌تواند اختیار خرج را برگرداند. پیامد افشای راز (انگلیسی)؛ تفاوت گذرواژه و پین (انگلیسی)
اگر فوت کنم، بیت‌کوین‌هایم چه می‌شود؟
اگر کسی جز شما از وجود بیت‌کوین و راه دسترسی به آن خبر نداشته باشد، ممکن است از دست برود؛ حق قانونی وارثان خودبه‌خود به توان خرج تبدیل نمی‌شود. برای همین برنامه‌ای برای تداوم دسترسی لازم دارید، به شکلی که همهٔ اجزای لازم برای دزدی را از پیش در یک جای قابل‌دسترس جمع نکند. تداوم دسترسی (انگلیسی)
مثلاً یک راهنمای بدون راز می‌تواند بگوید چه نوع کیف پولی دارید، چه ابزاری لازم است، چه کسانی مسئول‌اند و به چه ترتیبی باید پیش بروند. قالب بذر، گذرواژه و اطلاعات اسکریپت را هم در طرح بازیابی بیاورید. برای آموزش وارثان از کیف پول آزمایشیِ بدون موجودی استفاده کنید تا تمرین، دارایی اصلی را به خطر نیندازد.
در چندامضایی، اگر ترتیبی بگذارید که «وارث و شخص ثالث با هم خرج کنند»، آن‌ها از نظر فنی پیش از فوت هم می‌توانند این کار را بکنند؛ شرط قانونی و شرط اسکریپت یکی نیستند. در حساب امانی، روند انتقال، مدارک و حقوق بازماندگان را قرارداد و قانون تعیین می‌کنند. وارث، اعتبار وصیت و مالیات را جدا بررسی کنید؛ این پاسخ فقط دربارهٔ تداوم فنی دسترسی است.
اگر اینترنت قطع یا اینترنت بین‌المللی محدود شود، چه بر سر بیت‌کوین‌هایم می‌آید؟
بیت‌کوینی که روی زنجیره دارید با قطع اینترنت شما پاک نمی‌شود؛ ثبت آن در دفتر شبکه سر جایش می‌ماند. چیزی که مختل می‌شود دیدن وضعیت تازه و رساندن تراکنش به شبکه است: برنامهٔ آفلاین ممکن است موجودی قدیمی نشان دهد و نتواند ارسال یا تأیید تازه را بررسی کند. انتشار و ارتباط همتاها (انگلیسی)
اما وضعیت همه یکسان نیست. خدمت امانی ممکن است در همان دوره برداشت را محدود کند. در شبکهٔ لایتنینگ و دیگر قراردادهای زمان‌دار، باید پیش از سررسید مهلت بتوانید نظارت و واکنش کنید؛ قطع طولانی ممکن است اثری بیش از «چند روز نتوانستم بفرستم» داشته باشد. برج مراقبت هم پوششی وابسته به پیاده‌سازی دارد و جای همهٔ داده‌های بازیابی را نمی‌گیرد. تسویهٔ کانال (انگلیسی)؛ برج مراقبت (انگلیسی)
برای آمادگی بپرسید: چه اطلاعاتی را آفلاین دارید، برای دیدن وضعیت به کدام خدمت وابسته‌اید و آیا حقی دارید که فقط تا مهلت معینی می‌توانید از آن استفاده کنید؟ قطع اینترنت یک منطقه یا خاموشی یک خدمت به معنی توقف کل شبکه نیست.
مسدودسازی حساب، سانسور و توقیف بیت‌کوین چه تفاوتی دارند؟
فرقشان در این است که چه کسی چه اختیاری دارد. صرافی یا متولی حساب می‌تواند حساب شما را ببندد یا برداشت را محدود کند. ناشر بعضی توکن‌ها مانند تتر می‌تواند دارایی را در قرارداد خودش مسدود کند. بیت‌کوین اصلی ناشری با چنین اختیاری ندارد. سیاست تتر (انگلیسی)؛ قواعد بیت‌کوین (انگلیسی)
با این حال، بیت‌کوین در خودامانی هم مصون مطلق نیست. دزدی کلید، توقیف دستگاه یا اطلاعات، اجبار، محدودیت نرم‌افزار و ارتباط، سانسور ارسال تراکنش یا نپذیرفتن بیت‌کوین از سوی یک خدمت می‌توانند دسترسی و استفاده را مختل کنند. اینکه قواعد بیت‌کوین فهرست سیاه ندارد یعنی ناشری نمی‌تواند دارایی را مسدود کند، نه اینکه هیچ‌کس نمی‌تواند استفاده را محدود کند. کنترل فنی هم الزام قانونی را از بین نمی‌برد.
مهاجم همیشه سراغ خود شما نمی‌آید؛ نسخهٔ پشتیبان، دستگاه یا واسطه هم ممکن است هدف باشد. مقدار دارایی و شیوهٔ نگهداری را بی‌دلیل به کسی نگویید و امنیت خودتان را مقدم بدانید.
آیا بیت‌کوین تاکنون هک شده است؟
پاسخ به این بستگی دارد که منظور از «هک» چه باشد. چهار چیز را جدا کنید: شکستن رمزنگاری، باگ در یک نرم‌افزار، لو رفتن کلید یک کاربر، یا آسیب دیدن یک خدمت امانی. علت، مسئولیت و راه کاهش خطر در هر کدام فرق دارد.
نمونهٔ مشخص تاریخی، آسیب‌پذیری CVE-2018-17144 در نسخه‌های معینی از بیت‌کوین کور است. گزارش رسمی می‌گوید این باگ علاوه بر از کار انداختن برنامه، در شرایط مشخصی امکان تورم را هم ایجاد می‌کرد. این باگ رفع شده است؛ نه نشان می‌دهد نسخه‌های فعلی آسیب‌پذیرند و نه تضمین می‌کند آینده بی‌خطا باشد. افشای رسمی کور (انگلیسی)
اگر مهاجم کلید کسی را به دست آورد، خرج او از نظر قواعد شبکه معتبر است؛ گره از روی امضا نمی‌تواند بفهمد صاحب دارایی راضی بوده یا نه. هک یک صرافی هم شکستن اجماع بیت‌کوین نیست، هرچند این تمایز خسارت کاربر را کم نمی‌کند. برای هر خبر بپرسید: کدام محصول، کدام نسخه، با چه پیش‌شرطی و با چه دامنه‌ای؟
چک‌لیست نگهداری امن
این هفت کار پایهٔ نگهداری امن است:
- اختیار را بشناسید: چه کسی می‌تواند خرج کند و اگر دستگاه یا خدمت در دسترس نبود، چه راهی باقی است؟
- پشتیبان را کامل نگه دارید: فقط واژه‌ها کافی نیستند؛ گذرواژه و تنظیمات لازم را هم در طرح بازیابی بیاورید.
- بدون پاک‌کردن بررسی کنید: تنها دستگاهی را که به دارایی دسترسی دارد برای تمرین پاک نکنید و عبارت واقعی را در ابزار عمومی وارد نکنید. بررسی پشتیبان (انگلیسی)
- پیش از امضا تطبیق دهید: کل آدرس، شبکه، مبلغ، کارمزد و باقی‌مانده را بررسی کنید؛ یک پرداخت آزمایشی جای بررسی انتقال بعدی را نمی‌گیرد.
- دستگاه و حساب‌ها را حفاظت کنید: منشأ نصب، امضای نسخه، رمزهای یکتا و احراز هویت مرتبط را بررسی کنید. این لایه‌ها جای یکدیگر را نمی‌گیرند.
- برای وابستگی و تداوم برنامه داشته باشید: گم‌شدن دستگاه، لو رفتن راز، قطع اتصال و ناتوانی صاحب کیف پول سناریوهای جدایی هستند.
- افشای غیرضروری را کاهش دهید: رازها، اطلاعات کامل دارایی و نقشهٔ نگهداری را برای حل یک مشکل در جای عمومی منتشر نکنید؛ در تهدید فیزیکی، سلامت انسان مقدم است.
این فهرست نمرهٔ امنیت یا تضمین نیست؛ آن را با نرم‌افزار، نوع شرط خرج و توان واقعی خودتان برای بازیابی تطبیق دهید.