قانون و مقررات در ایران
دامنهٔ این بخش: توضیح آموزشی بر پایهٔ اسناد نام‌برده تا ۲۶ شهریور ۱۴۰۵. میان متن مقرره، تفسیر حقوقی و اجرای عملی تفاوت وجود دارد؛ این پاسخ‌ها مجوز فعالیت یا نظر حقوقی دربارهٔ پروندهٔ شخصی نیستند.
جدول زمانی مقررات رمزارز در ایران
جدول زیر مهم‌ترین اسناد و رویدادهای مقررات رمزارز در ایران را به ترتیب زمان نشان می‌دهد. هنگام خواندن آن، تصویب، ابلاغ، انتشار عمومی، لازم‌الاجرا شدن و آغاز اجرای عملی را از هم جدا کنید؛ این‌ها ممکن است در تاریخ‌های متفاوتی رخ دهند. خبر بسته شدن یک درگاه پرداخت هم متن قانون یا گواه اجرای کامل یک سامانه نیست.
تاریخ یا مرحله سند یا رویداد چه نتیجه‌ای می‌توان گرفت آیین‌نامهٔ ابلاغی آبان ۱۴۰۱؛ متن به جلسهٔ ۶ شهریور ۱۴۰۱ هیئت وزیران اشاره دارد آیین‌نامهٔ استخراج رمزدارایی‌ها مجوز، تجهیزات، انرژی و تکالیف استخراج؛ شرایط امروزِ پروژه باید با اصلاحات و قراردادهای معتبر تطبیق یابد. بازنشر متن انتشار در ۱۸ آذر ۱۴۰۳ چارچوب سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری بانک مرکزی در حوزهٔ رمزپول‌ها ممنوعیت پرداخت داخلی، لزوم مجوز کارگزاری و نگهداری، گزارش‌دهی و نبود تضمین جبران زیان. متن رسمی ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ نامهٔ رئیس‌جمهور دربارهٔ مسئولیت بانک مرکزی در حوزهٔ رمزپول تأکید بر مسئولیت قانونی و نظارتی بانک مرکزی؛ نه اعلام مجاز بودن هر سکو یا هر خدمت. پایگاه رسمی ریاست‌جمهوری تصویب ۲۴ بهمن ۱۴۰۳؛ ابلاغ ۴ تیر ۱۴۰۴ مقررات تبلیغات رمزدارایی‌ها قواعد تبلیغ، مجوز و مخاطرات؛ تاریخ تصویب و تاریخ ابلاغ دو تاریخ جدا هستند. شناسنامهٔ رسمی مصوبه تصویب ۸ تیر ۱۴۰۴؛ تأیید شورای نگهبان ۳۱ تیر ۱۴۰۴ قانون مالیات بر سوداگری و سفته‌بازی رمزدارایی در متن آمده است؛ معافیت‌ها، طرف معامله و شرط شروع اخذ مالیات را همراه اصل شمول بخوانید. بازنشر قانون و تصویر سند تصمیم گزارش‌شدهٔ ۵ مهر ۱۴۰۴ سقف خرید و نگهداری رمزپول پایه‌ثابت در سکوهای مشمول گزارش سقف استیبل‌کوین؛ نه سقفی برای بیت‌کوین یا همهٔ کیف پول‌های شخصی. دامنه و محدودیت شاهد ۲ ژوئن و ۷ اوت ۲۰۲۶ اقدام‌های تحریمی آمریکا دربارهٔ صرافی‌های ایرانی مقررات و اقدام‌های آمریکا، نه تغییر قانون داخلی ایران. جزئیات و منابع رسمی تصویب ۹ اردیبهشت ۱۴۰۵؛ ابلاغ ۱۴ شهریور؛ انتشار صفحهٔ رسمی ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ سند به‌کارگیری فناوری‌های نوین پولی و مالی در فضای مجازی سندی تازه دربارهٔ تنظیم‌گری مالی؛ نه نسخ همهٔ مقررات قبلی یا صدور مجوز عمومی. شناسنامهٔ رسمی سند این جدول اسناد مهمِ مرتبط با پرسش‌های همین صفحه را پوشش می‌دهد، نه همهٔ بخشنامه‌ها و آرای کشور. هر جا فقط بازنشر حقوقی یا گزارش رسانه‌ای در دسترس بوده، همین را کنار منبع نوشته‌ایم.
آیا خرید، فروش و نگهداری بیت‌کوین در ایران قانونی است؟
پاسخ یک «بله» یا «نه» نیست. طبق چارچوب بانک مرکزی، استفاده از بیت‌کوین برای پرداخت داخلی ممنوع است، ارائهٔ خدمت کارگزاری و نگهداری به مجوز بانک مرکزی نیاز دارد، و در همین سند ممنوعیتی عام برای نگهداری شخصی بیت‌کوین نیامده است. مقدمهٔ سند خرید و نگهداری را کاری پرریسک و بدون تضمین بانک مرکزی توصیف می‌کند.
به زبان بندها: بند ۲ استفاده برای پرداخت داخلی را ممنوع می‌کند؛ بند ۵ کارگزاری و نگهداری به‌عنوان خدمت را به مجوز بانک مرکزی وابسته می‌کند؛ و بند ۱۵ به استخراج دارای مجوز و کاربرد تجاری محصول آن می‌پردازد. چارچوب رسمی
این برداشت فقط از همین سند است و نشان نمی‌دهد در قوانین دیگر ایران محدودیتی نیست. نبودن ممنوعیت عام هم با داشتن مجوز حرفه‌ای، معتبر بودن هر قرارداد یا تضمین دولتی یکی نیست. مقدمه و بندهای ۴ و ۹
وضعیت هر مورد به جزئیات آن بستگی دارد: چه کسی، چه دارایی‌ای، با چه طرفی، از چه مسیری و برای چه کاری معامله می‌کند. منشأ پول، فعالیت تجاری، مقررات ارزی، مالیات و تحریم می‌توانند نتیجه را تغییر دهند؛ پرداخت دستمزد، خرید برای نگهداری و ادارهٔ یک سکوی مبادله سه موضوع حقوقی جدا هستند. فعال بودن حساب یا درگاه بانکی هم پاسخ این پرسش‌ها نیست. برای تعهد مالی مهم، از متخصص حقوق ایران کمک بگیرید.
کدام نهاد مسئول چیست؟
مسئول را از موضوع فعالیت پیدا کنید: برای رمزپول و خدمات کارگزاری و نگهداری آن، بانک مرکزی؛ برای استخراج، وزارت صمت و مراجع برق و سوخت، هرکدام در محدودهٔ مقررهٔ خود؛ برای مالیات، سازمان امور مالیاتی؛ و برای شکایت، توقیف و جبران خسارت، دستگاه قضایی.
چارچوب رسمی بانک مرکزی و نامهٔ ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ رئیس‌جمهور، مسئولیت بانک مرکزی را در حوزهٔ رمزپول تصریح می‌کنند؛ اما این مسئولیت را نباید به هر نوع توکن، اوراق بهادار، فناوری مالی یا اختلاف قضایی تعمیم داد. چارچوب؛ بندهای ۳، ۵ و ۶؛ نامهٔ رسمی
در استخراج، مجوز فعالیت و تأمین انرژی دو موضوع جدا هستند. مالیات هم تابع قوانین مالیاتی است و با داشتن مجوز بانکی خودبه‌خود تعیین نمی‌شود. آیین‌نامهٔ استخراج؛ قانون مالیاتی
مصوبهٔ فناوری‌های نوین پولی و مالی که در شهریور ۱۴۰۵ ابلاغ شده، سندی تازه دربارهٔ تقسیم وظایف و تنظیم‌گری است. برای اینکه بدانید مرجع یک خدمت مشخص کیست، متن آن را با نوع دارایی یا فعالیت تطبیق دهید، نه فقط عنوانش را. شناسنامهٔ رسمی سند یک پروژه ممکن است هم‌زمان چند مجوز لازم داشته باشد؛ مجوز فعالیت، حق استفاده از هر انشعاب برق یا درستی قراردادهای آن را تأیید نمی‌کند.
صرافی «مجاز» یعنی چه و از کجا مطمئن شوم صرافی‌ام مجاز است؟
صرافی مجاز یعنی صرافی‌ای که برای همان خدمتی که ارائه می‌دهد، مثلاً کارگزاری یا نگهداری دارایی کاربران، از بانک مرکزی مجوز گرفته باشد. ثبت شرکت، داشتن درگاه بانکی و عضویت در انجمن، هیچ‌کدام همان مجوز نیست. بند ۵ چارچوب بانک مرکزی فعالیت به‌عنوان کارگزار رمزپول یا نهاد امین را بدون مجوز این بانک ممنوع می‌داند و بند ۷ نگهداری دارایی کاربران را به مجوز نهاد امین یا استفاده از خدمات نهاد امین مجاز وابسته می‌کند. چارچوب رسمی؛ بندهای ۵ و ۷
برای بررسی، این موارد را از مسیر رسمی تطبیق دهید: نام شخص حقوقیِ طرف قرارداد، مرجع صادرکننده، شناسهٔ مجوز، خدماتی که مجوز پوشش می‌دهد و اعتبار امروز آن. نام تجاری، تصویر یک نشان یا عبارت «تحت نظارت» کافی نیست. بیت‌نودال مجوز صرافی‌ها و راه استعلام امروز آن را بررسی و تأیید نکرده است.
دستورالعمل‌های مجوز ممکن است شرایط جداگانه‌ای برای سرمایه، مدیریت ریسک و نگهداری دارایی داشته باشند. عدد خبرهای قدیمی را معیار امروز نگیرید و نبودن نام یک شرکت در فهرستی نامعلوم یا ناقص را هم حکم نهایی ندانید.
مجوز، بیمهٔ سپرده یا ضمانت بازپرداخت نیست. بندهای ۴ و ۹ چارچوب می‌گویند بانک مرکزی تضمینی نمی‌دهد و مسئول جبران زیان نیست. سلامت مالی، امنیت فنی، شرایط نگهداری و امکان برداشت را جدا بسنجید. آمدن نام یک صرافی در مقایسهٔ قیمت بیت‌نودال هم تأیید حقوقی یا امنیتی آن نیست. همان سند؛ بندهای ۴ و ۹
سقف خرید و نگهداری تتر چیست و آیا شامل بیت‌کوین می‌شود؟
طبق گزارش‌های تصمیم ۵ مهر ۱۴۰۴، برای رمزپول‌های پایه‌ثابت (استیبل‌کوین‌هایی مانند تتر) در سکوهای مشمول، سقف خرید سالانه معادل ۵٬۰۰۰ دلار و سقف نگهداری معادل ۱۰٬۰۰۰ دلار تعیین شده است. این سقف برای استیبل‌کوین نوشته شده و خودبه‌خود شامل بیت‌کوین نمی‌شود.
این عددها گزارش تصمیمی در همان تاریخ‌اند؛ اینکه امروز بدون تغییر و برای همه اجرا می‌شوند تأیید نشده است. متن رسمی، اصلاحات و شیوهٔ اجرای کنونی را جدا بررسی کنید. گزارش اولیهٔ تصمیم
از سقفی که برای استیبل‌کوین در حساب کاربر روی یک سکو نوشته شده، نمی‌توان همان سقف را برای بیت‌کوین، همهٔ رمزارزها یا کلیدهای شخصی بیرون از سکو نتیجه گرفت. نبودن این سقف هم به معنی نبودن هیچ مقررهٔ دیگری نیست.
برای دارندهٔ بیت‌کوین، این سقف ممکن است از راه نقدشوندگی و هزینهٔ تبدیل در بازار تتر اثر بگذارد؛ اندازه و جهت این اثر به رفتار بازار بستگی دارد و از متن سقف محاسبه نمی‌شود.
وضعیت پرداخت و تبلیغات رمزارزی را چگونه بررسی کنیم؟
پرداخت با رمزدارایی در داخل کشور ممنوع است، و تبلیغ رمزدارایی‌ها به مجوز و ضوابط «مقررات تبلیغات رمزدارایی‌ها» وابسته است؛ این دو، موضوع‌های حقوقی جدا هستند. بند ۲ چارچوب رسمی بانک مرکزی استفاده از رمزدارایی به‌عنوان ابزار پرداخت را ممنوع می‌کند. این حکم دربارهٔ پرداخت است و آن را از خرید و فروش دارایی یا قواعد تسویهٔ تجارت خارجی جدا بخوانید. چارچوب؛ بند ۲
شناسنامهٔ رسمی «مقررات تبلیغات رمزدارایی‌ها» تاریخ تصویب ۲۴ بهمن ۱۴۰۳ و تاریخ ابلاغ ۴ تیر ۱۴۰۴ را ثبت کرده است. شناسنامهٔ رسمی مصوبه طبق متن بازنشرشده، تبلیغ به مجوز و ضوابط مشخص وابسته است و از جمله به افشای ریسک، منع وعدهٔ سود ثابت یا رشد تضمینی، تبلیغ معاملات اهرمی، اجاره یا فروش حساب، و تبلیغ استخراج و استخراج ابری می‌پردازد. بعضی احکام استثنا یا شرط خاص دارند؛ برای جزئیات، خود ماده و تبصره را بخوانید، نه تیتر خبر. بازنشر مواد ۱ تا ۸
گزارش آموزشی، معرفی بی‌طرفانهٔ یک فناوری، تبلیغ یک خدمت و تشویق به معامله یک کار نیستند؛ تشخیص به محتوای واقعی، رابطهٔ تجاری و نحوهٔ انتشار بستگی دارد. برچسب «آموزشی» یا جملهٔ «مسئولیت با خود شماست» تبلیغ را از شمول مقررات خارج نمی‌کند.
برای کمپین تجاری، متن لازم‌الاجرا، مجوزهای مربوط و اصلاحات بعدی را بررسی کنید. اینکه مصوبه‌ای مهلت بازنگری دارد، به این معنی نیست که در پایان مهلت خودبه‌خود منقضی می‌شود.
دولت چه اطلاعاتی از معاملات من دارد؟
صرافی‌ها و دیگر خدمات امانی اطلاعات شما را ثبت می‌کنند: هویت، حساب بانکی، سفارش‌ها، واریزها، برداشت‌ها و اطلاعات تماس. طبق بند ۸ چارچوب بانک مرکزی، کارگزار و نهاد امین موظف‌اند در قالب و زمانی که این بانک ابلاغ می‌کند به آن گزارش بدهند. نامهٔ ۱۶ بهمن ۱۴۰۳ رئیس‌جمهور هم بر دسترسی مستقیم و دست‌اول بانک مرکزی به داده‌های مرتبط تأکید دارد. چارچوب؛ بند ۸؛ نامهٔ رسمی
این اسناد تکلیف و اختیار نظارتی را نشان می‌دهند، نه اینکه اتصال فنی در همهٔ سکوها کامل و زنده اجرا شده باشد. پس وجود داده در شرکت را از دسترسی نهاد بیرونی به آن جدا کنید. هر دو ادعای مطلق نادرست‌اند: «چون دارایی رمزارزی است، هیچ نهادی اطلاعات ندارد» و «همهٔ نهادها همیشه همه‌چیز را زنده می‌بینند». پاسخ دقیق به نوع داده، دریافت‌کننده، مبنای قانونی، مدت نگهداری و اجرای واقعی بستگی دارد.
زنجیرهٔ بیت‌کوین منبع جداگانه‌ای است که همه می‌توانند ببینند. پیوند یک حساب احراز هویت‌شده با یک برداشت می‌تواند سرنخی برای ردیابی تاریخچه باشد، هرچند نسبت دادن همهٔ خروجی‌های بعدی به همان شخص همیشه مشاهدهٔ مستقیم نیست. دادهٔ عمومی و محدودیت استنتاج نگه داشتن سوابق برای توضیح منشأ پول با عمومی کردن اطلاعات مالی فرق دارد.
آیا دادگاه‌های ایران بیت‌کوین را «مال» می‌دانند؟
تا حدی بله: در منابع حقوقی نمونه‌هایی هست که رمزارز مالی قابل‌استرداد شمرده شده است؛ اما این به معنی اعتبار همهٔ قراردادها یا نتیجهٔ یکسان در همهٔ دادگاه‌ها نیست. بنا بر بازنشر دو نظریهٔ مشورتی ادارهٔ کل حقوقی قوهٔ قضاییه، شمارهٔ ۷/۱۴۰۰/۱۶۲۳ مورخ ۲۳ آبان ۱۴۰۱ و شمارهٔ ۷/۱۴۰۰/۱۵۵۵ مورخ ۲۵ آبان ۱۴۰۱، موضوع رد مال در کلاهبرداری رایانه‌ای با ارز دیجیتال بررسی شده است. بازنشر تاریخ‌دار نظریه‌ها
در فرض این نظریه‌ها، بازگرداندن همان مقدار ارز دیجیتال، و در صورت نبود دسترسی یا امتناع، شیوهٔ تعیین ارزش آن برای اجرا بحث شده است. این نظریه‌ها دربارهٔ همان استعلام و مقررات مورد استناد در آن تاریخ‌اند؛ مجوز عام معامله، رأی وحدت رویه یا تضمین روش اجرای پرونده‌های امروز نیستند. همان بازنشر
در یک اختلاف واقعی، نوع خواسته، رابطهٔ قراردادی، هویت طرف، مدرک پرداخت و منشأ دارایی مهم‌اند. شناسهٔ تراکنش نشان می‌دهد انتقالی روی زنجیره رخ داده، اما نمی‌گوید بابت چه قراردادی، از طرف چه کسی و با چه تعهدی بوده است؛ پس مدارک بیرون از زنجیره را هم نگه دارید. نتیجه و نحوهٔ جبران در همان پرونده تعیین می‌شود.
رمزریال چیست و چه ربطی به بیت‌کوین دارد؟
رمزریال شکل دیجیتال پول رسمی ایران است که بانک مرکزی منتشر می‌کند؛ نوعی «بیت‌کوین ایرانی» نیست. چارچوب رسمی بانک مرکزی، پول دیجیتال بانک مرکزی را پولی تعریف می‌کند که خود بانک منتشر می‌کند و آن را از تعریف «رمزپول» در بندهای خود جدا کرده است. تعریف پول دیجیتال بانک مرکزی و تعریف رمزپول در متن رسمی
فرق اصلی در ناشر و اختیار است: رمزریال را بانک مرکزی صادر و اداره می‌کند، اما برنامهٔ عرضه و اعتبارسنجی بیت‌کوین قواعد خودش را دارد و با قواعد پولی که بانک مرکزی صادر می‌کند یکی نیست. استفاده از دفترکل توزیع‌شده یا واژهٔ «توکن» این فرق را از بین نمی‌برد.
این پاسخ دربارهٔ تعریف است؛ تعداد بانک‌های مشارکت‌کننده، امکانات کیف پول یا مرحلهٔ عرضهٔ رمزریال را از اطلاعیهٔ رسمی با تاریخ مشخص پیدا کنید. قانون مالیاتی هم رمزریال را جداگانه مستثنا کرده است؛ این استثنا را از متن همان قانون بخوانید. بند ۵ مادهٔ ۴۶ الحاقی؛ بازنشر قانون مالیاتی
گزارش‌ها می‌گویند بانک مرکزی خودش از رمزارز برای تجارت خارجی استفاده می‌کند؛ این چه معنایی برای من دارد؟
برای شما مجوز تازه‌ای نمی‌سازد: چارچوب بانک مرکزی مسیری برای استفاده از رمزپولِ حاصل از استخراج مجاز در تجارت خارجی پیش‌بینی کرده است، اما این مجوزی عمومی برای استفاده از رمزارز در هر پرداخت نیست. بند ۱۵ چارچوب رسمی دربارهٔ رمزپول حاصل از استخراج داخلی اشخاص دارای مجوز، تعهدات صادراتی و استفاده در چارچوب‌های رسمی واردات و تجارت خارجی است و رویه‌های اجرایی آن به همکاری مراجع مربوط بستگی دارد. چارچوب رسمی؛ بند ۱۵
از این بند نمی‌توان نتیجه گرفت که هر بیت‌کوینِ خریده‌شده از هر منبع، هر پرداخت بین‌المللی یا هر تسویهٔ صادراتی مجاز است. متن چارچوب گزارش حسابرسی معاملات واقعی بانک مرکزی هم نیست و تضمین نمی‌کند همهٔ شرکت‌ها به این مسیر دسترسی داشته باشند. برای یک قرارداد مشخص، منشأ دارایی، مجوزها، ثبت سفارش، تعهد ارزی و مقررات مالیاتی باید با مسیر معتبر تطبیق داده شوند.
برای شرکت‌ها، مقررات ایران و ریسک تحریمِ طرف‌ها و تسویه دو بررسی جدا هستند؛ مجاز بودن در یک حوزهٔ قضایی، تعهدات حوزهٔ دیگر را برطرف نمی‌کند. توضیح رسمی اوفک دربارهٔ خطر برخی معاملات و حمایت‌ها (انگلیسی)
از نظر اقتصادی، چنین جریان تجاری‌ای می‌تواند عرضه، تقاضا و نقدشوندگی بازار را تغییر دهد؛ اندازه و جهت این اثر را باید از دادهٔ معاملات سنجید، نه از وجود یک بند حقوقی.
اگر مقررات دوباره تغییر کند، چه باید بکنم؟
اول متن تغییر و دامنهٔ آن را پیدا کنید: دقیقاً کدام دارایی، کدام خدمت و کدام شخص را، از چه تاریخی، در بر می‌گیرد؟ خبر محدود شدن یک درگاه را ممنوعیت همهٔ نگهداری‌ها ندانید؛ ممکن بودن انتقال فنی را هم مجوز قانونی ندانید.
بدانید دارایی و پولتان کجاست، به سوابقتان دسترسی دارید یا نه، چطور بازیابی می‌شود و به کدام ارائه‌دهنده وابسته است. مقصود جابه‌جایی عجولانهٔ همه‌چیز نیست؛ انتقال شتاب‌زده خودش می‌تواند به خطای مقصد، هزینه یا ریسک تازه بینجامد.
نسخهٔ اطلاعیه، تاریخ آن و مکاتبات حسابتان را نگه دارید. برای قرارداد یا مبلغ مهم، از متخصص بخواهید اثر تغییر را بر وضعیت خود شما توضیح دهد. پیام ناشناسِ «تا امشب منتقل کن وگرنه مسدود می‌شود» را با مرجعی مستقل بسنجید؛ چنین فوریتی از ابزارهای فیشینگ هم هست. الگوهای فریب (انگلیسی)